Trong một động thái chưa từng có tiền lệ, chính phủ Albania đã chính thức bổ nhiệm Diella, một trợ lý trí tuệ nhân tạo (AI), vào một vị trí trong nội các để quản lý mảng mua sắm công. Quyết định táo bạo này không chỉ đưa Albania trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới có “bộ trưởng AI” mà còn khơi mào một cuộc tranh luận gay gắt về vai trò của công nghệ trong quản trị nhà nước. Mục tiêu chính của việc bổ nhiệm này là để chống tham nhũng bằng AI và thúc đẩy chính phủ số tại quốc gia châu Âu này.

Ra mắt “Bộ trưởng AI” Diella: Biểu tượng cho sự minh bạch

Được Thủ tướng Albania Edi Rama giới thiệu như một thành viên nội các “không có sự hiện diện vật lý”, Diella mang hình dáng một phụ nữ mặc trang phục truyền thống, với cái tên đầy ý nghĩa là “Mặt Trời” trong tiếng Albania. Từ tháng 1 năm 2024, Diella đã bắt đầu nhiệm vụ trên cổng thông tin điện tử e-Albania, đóng vai trò trợ lý giúp người dân thực hiện các thủ tục hành chính và tiếp cận dịch vụ công trực tuyến một cách dễ dàng hơn.

Tuy nhiên, vai trò của Diella không chỉ dừng lại ở đó. Chức danh “bộ trưởng” mà Diella đảm nhận là để giám sát toàn bộ quy trình mua sắm công, một lĩnh vực vốn là nguồn cơn của nhiều vụ bê bối tham nhũng tại Albania. Bằng cách sử dụng các thuật toán phức tạp, Diella được kỳ vọng sẽ tự động phân tích và đánh giá tính minh bạch, công bằng của các gói thầu, từ đó loại bỏ các yếu tố tiêu cực do con người gây ra.

Phản ứng trái chiều và hỗn loạn tại Quốc hội

Sự ra đời của bộ trưởng AI Diella đã lập tức gây ra những phản ứng trái chiều. Trong khi một bộ phận người dân và truyền thông ca ngợi đây là một bước tiến mang tính cách mạng, thì phe đối lập lại bày tỏ sự hoài nghi sâu sắc.

Đỉnh điểm của sự căng thẳng là phiên họp Quốc hội Albania. Khi Diella được trình chiếu trên màn hình lớn để phát biểu, giải thích vai trò của mình, các nghị sĩ đối lập đã phản ứng dữ dội. Họ đập bàn, ném chai nước, thậm chí cả bản sao Hiến pháp để phản đối. Sự hỗn loạn này đã buộc phiên họp phải kết thúc chỉ sau 24 phút, cho thấy sự chia rẽ sâu sắc trong nội bộ chính trị Albania về việc ứng dụng AI vào quản lý.

Một số ý kiến lo ngại rằng Diella có thể chỉ là một “bình phong” để che đậy các hành vi thiếu minh bạch, hoặc tệ hơn, là công cụ để đổ lỗi khi có sai sót xảy ra. Họ cũng đặt câu hỏi về khả năng giám sát và trách nhiệm giải trình của con người đối với một hệ thống AI.

Tương lai nào cho AI trong quản trị nhà nước?

Việc Albania bổ nhiệm bộ trưởng AI không chỉ là một tin tức giật gân, mà còn là một trường hợp nghiên cứu quan trọng cho cả thế giới. Nó đặt ra nhiều câu hỏi về vai trò và giới hạn của trí tuệ nhân tạo trong quản trị:

• Tính khách quan tuyệt đối? Liệu một AI có thực sự loại bỏ được hoàn toàn yếu tố tiêu cực, hay nó cũng có thể bị “mua chuộc” hoặc thao túng thông qua dữ liệu đầu vào?
• Trách nhiệm và đạo đức: Ai sẽ chịu trách nhiệm khi một quyết định của AI gây ra hậu quả tiêu cực?
• Sự chấp nhận của công chúng: Liệu người dân có sẵn sàng tin tưởng và giao quyền lực cho một thực thể phi vật lý?

Mặc dù vẫn còn nhiều tranh cãi và thách thức, việc Albania mạnh dạn thử nghiệm cho thấy tiềm năng to lớn của AI trong việc xây dựng một nền chính phủ số hiệu quả và minh bạch hơn. Tuy nhiên, để những dự án như Diella thành công, nó cần được xây dựng dựa trên sự đồng thuận chính trị, niềm tin của công chúng và một khuôn khổ pháp lý chặt chẽ để đảm bảo sự giám sát của con người.